به شخصی اطلاق میشود که به طور غیرمستقیم و از طریق برانگیختن یا هدایت فرد دیگری برای ارتکاب جرم مسئولیت کیفری پیدا می کند. این شخص معمولا در ارتکاب جرم به صورت مستقیم دخالتی ندارد اما نقش عمده ای در تحریک و هدایت مرتکب جرم ایفا می کند.
طبق ماده ۱۲۵ قانون مجازات اسلامی, فاعل معنوی عبارت است از فردی که دیگری را به ارتکاب جرم ترغیب یا تحریک میکند. فردی که در پشت صحنه یک جرم عمل میکند. مثلاً فردی که برای ارتکاب جرم به شخص دیگری دستور میدهد یا او را تحت تأثیر قرار میدهد تا اقدام به جرم کند. مثال: فردی که به فردی دیگر دستور میدهد تا قتل عمد انجام دهد یا سرقتی را مرتکب شود. فاعل معنوی به حساب میآید. فاعل معنوی از نظر مجازات در برخی موارد به اندازه فاعل مادی (که جرم را مستقیماً انجام میدهد) مجازات میشود.
