به استناد ماده ۱۲۵ قانون مجازات اسلامی، فاعل معنوی شخصی است که شخص فاقد اراده یا فاقد مسئولیت کیفری را وسیله ارتکاب جرم قرار دهد. در این حالت، هرچند عملیات اجرایی جرم توسط دیگری انجام میشود، اما مسئول اصلی جرم، فاعل معنوی است.
مثال:
الف، کودک ۸ سالهای را وادار میکند از مغازهای سرقت کند. چون کودک مسئولیت کیفری ندارد، الف فاعل معنوی جرم سرقت محسوب میشود.
مثال دیگر:
الف، فرد مجنونی را فریب میدهد تا انبار شخصی را آتش بزند. در این حالت، مجنون مسئولیت کیفری ندارد و الف فاعل معنوی جرم است.
نکته آزمونی:
اگر شخصی، فردی دارای مسئولیت کیفری را فقط تحریک، ترغیب، تهدید یا تطمیع کند تا جرم را مرتکب شود، فاعل معنوی نیست؛ بلکه در صورت وجود شرایط قانونی، معاون جرم محسوب میشود. این موضوع در ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی بیان شده است.
