فرض کنید آرمان به علت بریده شدن رگ های گردنش به قتل رسیده. در همان زمان دوربین های مدار بسته می بینند که اشکان با چاقوی خونی از آپارتمان آرمان بیرون می آید، اما هیچ دلیل معتبری وجود ندارد که آیا قتل توسط اشکان انجام شده و یا توسط فرد دیگر.
به نظر شما خروج اشکان با چاقوی خونی دلیل برای قاتل بودن وی می شود؟ یکی از احکام قضایی اسلام و از دلایل اختصاصی اثبات جنایات(قصاص و دیه) قسامه است. پس برای اثبات حدود و تعزیرات کاربردی ندارد.
قسامه تمامی جنایات از جمله جنایت عمد، شبه عمد و خطای محض و همچنین جنایت بر نفس، عضو و منافع را اثبات می کند.
قسامه عبارت از سوگند هایی است که در صورت فقدان ادله دیگر غیر از سوگند منکر و وجود لوث، شاکی برای اثبات جنایت عمدی یا غیر عمدی یا خصوصیات آن و متهم برای دفع اتهام از خود اقامه می کند.(ماده۳۱۳ ق.م.ا)
لوث عبارت است از وجود قرائن و اماراتی که موجب ظن قاضی به ارتکاب جنایت یا نحوه ارتکاب از جانب متهم می شود. (ماده ۳۱۴ ق.م.ا)
اگر فرد صرفا در محل وقوع جرم باشد، از مصادیق لوث نخواهد بود و با ادای یک سوگند،تبرئه می شود. (ماده ۳۱۵ ق.م.ا)
در صورت حصول لوث، ابتدا اگر متهم مطالبه دلیل برای نفی اتهام می کنند. اگر دلیل داشت که هیچ و الاّ نوبت به قسامه شاکی می رسد و با شاکی می تواند از متهم درخواست اقامه قسامه کند.(ماده۳۱۷ ق.م.ا)
اگر متهم از اقامه سوگند نکول کند، صرفا محکوم به پرداخت دیه می شود.
در صورت حصول لوث و خودداری شاکی از اقامه قسامه و یا مطالبه قسامه از متهم، متهم در جنایات عمدی با تامین مناسب و در جنایات غیر عمدی بدون تامین آزاد می شود لکن همچنان حق اقامه قسامه یا مطالبه آن برای شاکی وجود دارد.در صورتی که از متهم تامین گرفته شده، اگر شاکی ظرف سه ماه از حق خود استفاده نکند، از تامین اخذ شده رفع اثر می شود.(ماده ۳۱۸ ق.م.ا)
چنانچه جنایت توسط چند نفر انجام شده باشد، اقامه یک قسامه کفایت می کند. البته ممکن است برای اثبات خصوصیات جنایت، قسامه دیگری نیز اقامه لازم باشد.
در فرض تعدد متهمان، اگر شاکی معتقد به این باشد که تنها یکی از متهمان قاتل است، با اقامه قسامه بر شرکت، فقط همان یک نفر قصاص می شود و اگر تفاضل دیه وجود داشته باشد، سایر متهمان مکلف به پرداخت مازاد دیه او هستند.(شرح ماده ۳۲۴ق.م.ا)
فرض کنید قتلی صورت گرفته و لوث هم موجود است که اشکان قاتل آرمان است. پدر آرمان می تواند قسامه اقامه کند و یا از متهم درخواست اقامه کند. حال اگر قسامه اقامه نکرد ولی اگر متهم درخواست کرد لکن متهم در باره ی اصل جنایت که قتل باشد و یا در مورد خصوصیات آن که مثلًا عمد است یا غیر عمد، ادعای عدم علم می کند، در این صورت شاکی می تواند از متهم مطالبه اتیان سوگند بر عدم علم نماید. اگر متهم سوگند یاد کند بر عدم علم نسبت به اصل جنایت، دعوی متوقف می شود و بدون اخذ تامین آزاد می شود، اگر بر عدم علم نسبت به خصوصیات جنایت سوگند بخورد، دعوی فقط در مورد آن خصوصیات متوقف می گردد. ولی اگر از سوگند خوردن خود داری ورزد، شاکی می تواند بر علم داشتن متهم قسم بخورد و در این صورت می تواند از شاکی مطالبه قسامه کند و اگر شاکی اقامه قسامه نکند، باید دیه پرداخت کند.(شرح ماده ۳۲۶ ق.م.ا)
اگر لوث علیه چند نفر باشد به نحو مردد و قسامه هم مردد اقامه شود، جنایت بر عهده یکی از آنها به نحو مردد حاصل می شود. لذا قاضی از همه می خواهد که بر برائت خود سوگند بخورند. اگر کسی از سوگند امتناع کند، دیه بر عهده آنان ثابت می شود. اگر همه بر برائت سوگند بخورند در خصوص قتل دیه از بیت المال پرداخت می شود و در سایر جنایات دیه به نسبت مساوی بر عهده کسانی است که به نحو مردد بر آنان اقامه قسامه شده است، هرچند که بر برائت خود قسم خورده باشند.
نصاب قسامه در قتل عمد: پنجاه مرد از خویشاوندان و بستگان مدعی. قتل با تکرار سوگند ثابت نمی شود. سوگند خود شاکی چه مرد باشد و چه زن، جزء نصاب محسوب می شود.
نصاب قسامه در قتل غیر عمد: ۲۵مرد
نصاب قسامه در جنایات بر اعضاء و منافع: دیه کامل باشد: ۶قسم_دیه پنج ششم دیه کامل باشد: ۵قسم_دیه دو سوم دیه کامل باشد: ۴قسم_دیه یک دوم دیه کامل باشد: ۳قسم_دیه یک سوم دیه کامل: ۲قسم_دیه یک ششم دیه کامل: ۱قسم_ در این موارد ۶ گانه، در صورت نبودن نفرات لازم، مجنی علیه خواه مرد باشد و خواه زن، می تواند به همان اندازه قسم را تکرار کند.
به موجب نظریه مشورتی شماره ۱۹/۸/۱۳۸۱_۷/۷۶۹۱ در مقررات قسامه لزوم ادای سوگند تمام سوگند خورندگان در یک جلسه قید نشده است، همچنین جمع کردن پنجاه نفر در یک جلسه هم همیشه میسر نیست، لذا برای جلوگیری از تضییع حق مدعی اجرای قسامه را می توان در جلسات متعدد پذیرفت.
ماده ۳۳۸ قانون مجازات اسلامی: در صورتی که شاکی از متهم درخواست اقامه قسامه کند، متهم باید برای برائت خود، اقامه قسامه نماید که در این صورت، باید حسب مورد به مقدار نصاب مقرر، اداء کننده سوگند داشته باشد. اگر تعداد آنان کمتر از نصاب باشد، سوگندها تا تحقق نصاب، توسط آنان یا خود او تکرار می شود و با نداشتن اداء کننده سوگند، خود متهم، خواه مرد باشد خواه زن، همه سوگندها را تکرار می نماید وتبرئه می شود.
پس متهم خودش می تواند ۵۰ بار قسم بخورد و تبرئه شود، اما شاکی باید ۵۰ نفر مرد از خویشاوندان بیاورد که البته خود نیز می تواند جزء قسم خورندگان باشد.
شرط قسم خورندگان: عاقل، بالغ، قاصد و مختار باشد. سایر شروط از قبیل مسلمان و عادل بودن و فاقد سابقه کیفری و … ذکر نشده است.
لزومی ندارد قسم خورندگان شاهد جنایت بوده باشند و صرف علم آنان کافی است و قاضی هم لازم نیست منشاء علم آنان را بداند اما تحقیق و بررسی قاضی بلا مانع است.
