خیار تبعض صفقه وقتی حاصل می شود که عقد بیع نسبت به بعض مبیع به جهتی از جهات باطل باشد.
در اینصورت مشتری حق خواهد داشت بیع رافسخ نماید یا به نسبت قسمتی که بیع واقع شده است قبول نماید و نسبت به قسمتی که باطل بوده است ثمن را استرداد کند.
خیار تبعض صفقه زمانی به وجود میآید که بخشی از معامله (مانند بیع) به هر دلیلی باطل باشد. در این صورت، خریدار مختار است:1. فسخ کل معامله: یعنی کل معامله را فسخ کند و پولی که داده را پس بگیرد. 2. قبول معامله در مورد بخش صحیح: یعنی معامله را در مورد بخشی که صحیح است قبول کند و به نسبت آن، مبلغی را که داده است، نگه دارد و مابقی را پس بگیرد.
مثال:فرض کنید شما یک خانه را میخرید که شامل یک ساختمان و یک قطعه زمین است. اگر مشخص شود که فروشنده مالک قانونی زمین نیست و معامله زمین باطل است، شما میتوانید با استفاده از خیار تبعض صفقه: کل معامله را فسخ کنید (اگر ساختمان بدون زمین برایتان ارزشی ندارد). معامله را در مورد ساختمان قبول کنید و به نسبت ارزش ساختمان، مبلغی را پرداخت کنید و بقیه پول را پس بگیرید.
یک مثال دیگر:فرض کنید شما یک دستگاه آپارتمان را از یک سازنده خریداری میکنید. در قرارداد، مشخص شده است که آپارتمان دارای یک پارکینگ و یک انباری است. پس از تحویل آپارتمان، متوجه میشوید که پارکینگ به شما تعلق نمیگیرد و در واقع، معامله پارکینگ باطل است (مثلاً به دلیل اینکه سازنده مالک پارکینگ نبوده است).در این حالت، شما میتوانید از خیار تبعض صفقه استفاده کنید:
1. فسخ کل معامله: میتوانید کل معامله خرید آپارتمان را فسخ کنید و تمام مبلغ پرداختی را پس بگیرید (اگر پارکینگ برای شما خیلی مهم بوده و بدون آن، آپارتمان را نمیخواهید).
2. قبول معامله با کسر قیمت پارکینگ: میتوانید آپارتمان را بدون پارکینگ قبول کنید. در این حالت، باید قیمت پارکینگ از مبلغ کل قرارداد کسر شود. برای مثال، اگر قیمت کل آپارتمان 1 میلیارد تومان بوده و ارزش پارکینگ 50 میلیون تومان باشد، شما میتوانید آپارتمان را با قیمت 950 میلیون تومان قبول کنید و 50 میلیون تومان را پس بگیرید.این مثال نشان میدهد که خیار تبعض صفقه در معاملات ملکی نیز کاربرد دارد و به خریدار این امکان را میدهد که در صورت وجود مشکل در بخشی از ملک (مانند پارکینگ، انباری یا مشاعات)، تصمیم مناسب را بگیرد و از ضرر جلوگیری کند.
