ابتدا باید بین انحلال عقد صحیح و بطلان عقد تفاوت قائل شد.
۱. اگر عقد مزارعه باطل باشد (یا در اثنای کار معلوم شود از ابتدا باطل بوده است):
مطابق ماده ۵۴۴ قانون مدنی:
تمام محصول متعلق به صاحب بذر است.
طرف دیگر (مالک زمین، آب یا عامل) به نسبت کاری که انجام داده یا مالی که در اختیار گذاشته است، مستحق اجرتالمثل خواهد بود.
اگر بذر مشترک باشد، محصول و اجرتالمثل نیز به نسبت سهم بذر بین طرفین تقسیم میشود.
مثال:
مالک زمین، زمین را در اختیار عامل قرار میدهد و بذر متعلق به عامل است. بعداً معلوم میشود عقد به علت فقدان یکی از شرایط قانونی باطل بوده است. در این صورت:
محصول متعلق به عامل (صاحب بذر) است.
مالک زمین، اجرتالمثل زمین را دریافت میکند.
۲. اگر عقد صحیح بوده ولی در اثنای کار به یکی از اسباب قانونی منحل شود (مانند انفساخ یا اقاله)، آثار آن تابع مقررات همان سبب انحلال است و لزوماً حکم بطلان را ندارد.
