دیوان عالی کشور در رسیدگی فرجامی، وارد ماهیت دعوا نمیشود و وظیفه اصلی آن نظارت بر اجرای صحیح قانون و رعایت مقررات دادرسی است. پس از بررسی پرونده، دیوان یکی از تصمیمات زیر را اتخاذ میکند:
۱. ابرام رأی
اگر رأی دادگاه مطابق قانون و بدون ایراد مؤثر باشد، دیوان عالی کشور آن را ابرام میکند.
مثال
دادگاه کیفری یک، متهم را به قصاص نفس محکوم کرده است. دیوان عالی کشور پس از بررسی، رأی را مطابق قانون تشخیص میدهد.
نتیجه: رأی ابرام میشود.
۲. نقض رأی و ارجاع پرونده
اگر دیوان رأی را برخلاف قانون یا دارای نقص مؤثر بداند، آن را نقض و پرونده را برای رسیدگی مجدد به دادگاه صالح ارسال میکند.
مثال
دادگاه بدون رعایت حق دفاع متهم رأی صادر کرده است.
نتیجه: دیوان رأی را نقض و پرونده را برای رسیدگی مجدد ارسال میکند.
۳. نقض رأی و صدور رأی توسط دیوان (در موارد استثنایی)
در مواردی که قانون اجازه داده باشد و نیازی به رسیدگی ماهوی مجدد نباشد، دیوان عالی کشور میتواند پس از نقض رأی، خود رأی مقتضی صادر کند.
مثال
دادگاه مجازاتی تعیین کرده که برخلاف نص صریح قانون است و اصلاح آن نیازمند تحقیقات جدید نیست.
نتیجه: دیوان میتواند رأی صحیح را صادر کند.
تفاوت تجدیدنظر و فرجام
دادگاه تجدیدنظر میتواند هم موضوع و هم حکم را بررسی کند.
دیوان عالی کشور اصولاً بر صحت اجرای قانون و رعایت تشریفات دادرسی نظارت میکند و مرجع رسیدگی ماهوی نیست؛ مگر در موارد استثنایی که قانون مقرر کرده است.
