هرگاه شخصی مرتکب جرائم مختلف یا مکر شده(تعدد مادی یا واقعی) و محکومیت و مجازاتی هم در این میان نبوده است و یا یک رفتار مجرمانه ارتکاب یافته اما چندین عنوان مجرمانه دارد.
تعدد معنوی یا اعتباری: مثلا با سند جعلی کلاهبرداری کرده از شرکتی را تعدد جرم گویند.
مجازات تعدد جرم:در جرائم تعزیری اگر تعدد معنوی باشد مجازات اشد اجرا می شود البته تعیین مجازات اشد به اختیار قاضی است( و اگر واقعی باشد اگر بیش از سه جرم باشد مجازات هریک حداکثر مجازات قانونی آن جرم است و قاضی می تواند مجازات حداکثر را تا یک چهارم تعیین کند یعنی تا یک چهارم به مجازات حداکثر اضافه کند.اگر بیش از سه جرم نباشد حداقل مجازات هر یک،بیشتر از میانگین حداقل وحداکثر مجازات مقرر قانونی است یعنی آنکه در این مورد مجازات قانونی مجازاتی است که میانگین حداقل و حداکثر آن،بیشتر از سایر جرایم است یعنی همه جرایم را میانگی نگرفته، هرکدام بیشتر باشد یک روز به آن اضافه کرده و اعمال می شود .
در جرائم موجب حد، مجازات نیز متعدد می شود مگر آنکه جرایم ارتکابی و مجازات آنها یکسان باشد که البته این حرف نیاز به تفصیل دارد چرا که اگر چندین نفر را قذف کند، با اینکه قذف عنوان مجرمانه واحدی دارد است اما به تعداد افرادی که قذف کرده،مجازات نیز متعدد می شود.همچنین چنانچه چند جرم در یک راستا باشد مثلابرای عمل لواط تفخیذ نیز صورت گرفته باشد،تنها به مجازات لواط محکوم خواهد شد.
اگر مجازات های حدی و قصاصی باهم جمع شوند: مجازات ها جمع می شوند. اما اگر مجازات حدی موجب قصاص را از بین ببرد، قصاص مقدم است. اگر مطالبه فوری برای قصاص نشود، حد اجرا خواهد شد و همچنین اگر از قصاص گذشت شود و یا تبدیل به دیه شود.
اگر مجازات تعزیر با حد یا قصاص جمع شود ابتدا حد با قصاص جاری می شود مگر آنکه حد و قصاص سال حیات باشد و تعزیر حق الناس و یا معین شرعی باشد و اجرای تعزیر موجب تاخیر در اجرای حد نشود که در این صورت تعزیر مقدم می شود.
ماده ۱۳۱ الی ۱۳۵ قانون مجازات اسلامی، مقررات این بحث هستند.
ماده ۱۳۱– در جرایم موجب تعزیر هرگاه رفتار واحد، دارای عناوین مجرمانه متعدد باشد، مرتکب به مجازات اشد محکوم میشود.
ماده ۱۳۲– در جرایم موجب حد، تعدد جرم، موجب تعدد مجازات است مگر در مواردی که جرایم ارتکابی و نیز مجازات آنها یکسان باشد.
تبصره ۱– چنانچه مرتکب به اعدام و حبس یا اعدام و تبعید محکوم گردد، تنها اعدام اجراء میشود.
تبصره ۲– چنانچه دو یا چند جرم حدی در راستای هم و در یک واقعه باشند، فقط مجازات اشد اجراء میشود؛ مانند تفخیذ در هنگام لواط که تنها مجازات لواط اجراء میشود.
تبصره ۳– اگر مرد و زنی چند بار با یکدیگر مرتکب زنا شوند، چنانچه مجازات اعدام و جلد یا رجم و جلد ثابت باشد، تنها اعدام یا رجم حسب مورد اجراء میشود.
تبصره ۴– چنانچه قذف، نسبت به دو یا چند نفر باشد، دو یا چند مجازات اجراء میگردد.
ماده ۱۳۳– در تعدد جرایم موجب حد و قصاص، مجازات ها جمع میشود. لکن چنانچه مجازات حدی، موضوع قصاص را از بین ببرد یا موجب تأخیر در اجرای قصاص گردد، اجرای قصاص، مقدم است و در صورت عدم مطالبه فوری اجرای قصاص یا گذشت یا تبدیل به دیه، مجازات حدی اجراء میشود.
ماده ۱۳۴ (اصلاحی به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری)– در تعدّد جرائم تعزیری، تعیین و اجرای مجازات به شرح زیر است:
الف- هرگاه جرائم ارتکابی مختلف نباشد، فقط یک مجازات تعیین میشود و در این صورت، دادگاه میتواند مطابق ضوابط مقرر در این ماده که برای تعدّد جرائم مختلف ذکرشده، مجازات را تشدید کند.
ب- در مورد جرائم مختلف، هرگاه جرائم ارتکابی بیش از سه جرم نباشد، حداقل مجازات هر یک از آن جرائم بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر مجازات مقرر قانونی است.
پ- چنانچه جرائم ارتکابی مختلف، بیش از سه جرم باشد، مجازات هر یک، حداکثر مجازات قانونی آن جرم است. در این صورت دادگاه میتواند مجازات هر یک را بیشتر از حداکثر مجازات مقرر قانونی تا یک چهارم آن تعیین کند.
ت- در تعدّد جرائم درجه هفت و درجه هشت با یکدیگر، حسب مورد مطابق مقررات این ماده اقدام میشود و جمع جرائم درجه هفت و درجه هشت با درجه شش و بالاتر سبب تشدید مجازات جرائم اخیر نمیشود. در جمع این جرائم با جرائم درجه شش و بالاتر، به طور جداگانه برای جرائم درجه هفت و درجه هشت مطابق این ماده تعیین مجازات میشود و در هر صورت مجازات اشد قابل اجراء است.
ث- در هر یک از بندهای فوق، فقط مجازات اَشد مندرج در دادنامه قابل اجراء است و اگر مجازات اَشد به یکی از علل قانونی تقلیل یابد یا تبدیل شود یا به موجبی از قبیل گذشت شاکی خصوصی، نسخ مجازات قانونی یا مرور زمان غیرقابل اجراء گردد، مجازات اَشد بعدی اجراء میشود و در این صورت میزان مجازات اجراء شده قبلی در اجرای مجازات اَشد بعدی محاسبه میشود. آزادی مشروط، تعلیق اجرای مجازات و عفو در حکم اجراء است.
ج- در هر مورد که مجازات قانونی فاقد حداقل یا ثابت باشد، اگر جرائم ارتکابی بیش از سه جرم نباشد دادگاه میتواند تا یک ششم و اگر بیش از سه جرم باشد تا یک چهارم به اصل آن اضافه کند.
چ- در صورتی که در جرائم تعزیری، از رفتار مجرمانه واحد، نتایج مجرمانه متعدد حاصل شود، مرتکب به مجازات جرم اَشد محکوم میشود.
ح- هرگاه در قانون برای جرمی یکی از مصادیق مجازاتهای مندرج در مواد (۲۳) یا (۲۶) این قانون به عنوان مجازات اصلی مقرر شده باشد، آن مجازات در هر صورت اجراء میشود، حتی اگر مربوط به مجازات غیراَشد باشد. همچنین اگر مجازات اَشد وفق ماده (۲۵) این قانون، فاقد آثار تبعی و مجازات خفیف تر دارای آثار تبعی باشد، علاوه بر مجازات اصلی اَشد، مجازات تبعی مزبور نیز اجراء میشود.
خ- در تعدّد جرم در صورت وجود جهات تخفیف مجازات برای هر یک از جرائم، مطابق مواد (۳۷) و (۳۸) این قانون اقدام میشود.
د- در صورتی که مجموع جرائم ارتکابی در قانون عنوان مجرمانه خاصی داشته باشد، مقررات تعدّد جرم اِعمال نمیشود و مرتکب به مجازات مقرر در قانون محکوم میشود.
تبصره ۱ (منسوخ به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری)– درصورتیکه از رفتار مجرمانه واحد، نتایج مجرمانه متعدد حاصل شود، طبق مقررات فوق عمل میشود.
تبصره ۲ (منسوخ به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری)– در صورتیکه مجموع جرایم ارتکابی در قانون عنوان مجرمانه خاصی داشته باشد، مقررات تعدد جرم، اعمال نمیشود و مرتکب به مجازات مقرر در قانون محکوم میگردد.
تبصره ۳ (منسوخ به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری)– در تعدد جرم در صورت وجود جهات تخفیف، دادگاه میتواند مجازات مرتکب را تا میانگین حداقل و حداکثر و چنانچه مجازات، فاقد حداقل و حداکثر باشد تا نصف آن تقلیل دهد.
تبصره ۴ (منسوخ به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری)– مقررات تعدد جرم در مورد جرایم تعزیری درجههای هفت و هشت اجراء نمیشود. این مجازات ها با هم و نیز با مجازاتهای تعزیری درجه یک تا شش جمع میگردد.
ماده ۱۳۵– در تعدد جرایم موجب حد و تعزیر و نیز جرایم موجب قصاص و تعزیر مجازات ها جمع و ابتداء حد یا قصاص اجرا میشود مگر حد یا قصاص، سالب حیات و تعزیر، حق الناس یا تعزیر معین شرعی باشد و موجب تأخیر اجرای حد نیز نشود که در این صورت ابتداء تعزیر اجراء میگردد.
تبصره– درصورتی که جرم حدی از جنس جرم تعزیری باشد مانند سرقت حدی و سرقت غیرحدی یا مانند زنا و روابط نامشروع کمتر از زنا، مرتکب فقط به مجازات حدی محکوم میشود و مجازات تعزیری ساقط میگردد، مگر در حد قذف که اگر قذف نسبت به شخصی و دشنام به دیگری باشد، مرتکب به هر دو مجازات محکوم میشود.
