در عقود معاوضی، اگر مورد معامله قبل از تسلیم و در زمانی که ضمان بر عهده فروشنده است بدون تقصیر خریدار تلف یا دچار نقص شود، آثار تلف یا نقص متوجه فروشنده است.
مثال:
شخصی ملکی را می‌فروشد و قبل از اینکه آن را به خریدار تحویل دهد، ملک بدون تقصیر طرفین تلف می‌شود؛ در این حالت ضمان معاوضی مطرح می‌شود.
آیا در شفعه ضمان معاوضی راه دارد؟
بله، ولی با یک نکته مهم: شفعه از نظر ایجاد حق، ایقاع است و عقد بیع نیست؛ اما حق شفعه در نتیجه یک بیع صحیح ایجاد می‌شود و برای انتقال سهم شریک به شفیع، پرداخت مثل همان ثمنی که مشتری پرداخته مطرح است.
«ضمان معاوضی به معنای خاص، مربوط به عقود معاوضی است؛ بنابراین خودِ اخذ به شفعه عقد معاوضی محسوب نمی‌شود. اما چون حق شفعه بر اثر بیع ایجاد شده و شفیع با پرداخت همان ثمن، سهم فروخته‌شده را تملک می‌کند، در خصوص تلف یا نقص مال باید قواعد خاص شفعه و مقررات ضمان مربوط به بیع را بررسی کرد.»
