ضمان درک یعنی هرگاه پس از عقد بیع معلوم شود که مبیع یا ثمن، کلاً یا جزئاً متعلق به شخص ثالث (مستحقللغیر) بوده است، طرفی که آن مال را به معامله آورده، مسئول جبران خسارت طرف مقابل است.
ضمان درک قهری است و نیازی به شرط در قرارداد ندارد.
۱. ضمان درک مبیع
اگر فروشنده مالی را بفروشد که بعداً معلوم شود متعلق به دیگری بوده است:
اگر تمام مبیع مستحقللغیر باشد، عقد باطل است.
اگر بخشی از مبیع مستحقللغیر باشد، خریدار خیار تبعض صفقه دارد و میتواند معامله را فسخ کند یا قسمت صحیح را نگه دارد و ثمن قسمت باطل را پس بگیرد.
مثال: علی زمینی را به حسن میفروشد. بعداً مشخص میشود زمین متعلق به شخص دیگری بوده است. در این حالت، علی (فروشنده) ضامن درک مبیع است و باید ثمن پرداختی را به حسن بازگرداند.
۲. ضمان درک ثمن
ضمان درک فقط مخصوص فروشنده نیست.
اگر ثمن نیز مستحقللغیر درآید، خریدار ضامن درک ثمن خواهد بود.
مثال: علی خانه خود را به حسن میفروشد و حسن به جای پول، ۱۰ تن گندم به عنوان ثمن میدهد. بعداً معلوم میشود گندم متعلق به شخص ثالث بوده است. در این فرض، حسن (خریدار) ضامن درک ثمن است و باید ثمن صحیح را جبران کند.
نکات آزمونی
ضمان درک مبیع بر عهده فروشنده است.
ضمان درک ثمن بر عهده خریدار است.
ضمان درک، حکم قانونی است و نیاز به تصریح در عقد ندارد.
اگر کل مبیع مستحقللغیر باشد، بیع باطل است.
اگر قسمتی از مبیع مستحقللغیر باشد، برای خریدار خیار تبعض صفقه ایجاد میشود.
